“Yeraltında ezilenler yeryüzüne seslenir”

Cevahir Sonay

Doruk Madencilik işçilerinin yürüyüşü ve Ankara’da düğümlenen direnişi, bize bir kez daha şunu hatırlattı: Bu düzende “hak” denilen şey, kâğıt üzerinde yazılı bir temenniden ibaret; onu ete kemiğe büründüren tek şey örgütlü mücadeledir. O örtüyü kaldırdığınızda gördüğünüz manzara nettir: Gasp edilmiş alınteri, ötelenmiş ücretler ve mahkeme koridorlarına mahkûm edilmiş bir sınıf.

Eskişehir’den Ankara’nın ortasına uzanan o yürüyüş, bir coğrafya katetmenin ötesinde bir eşikti. İşçiler yalnızca kilometreleri değil, korku duvarını da aştı. Açlık grevinin dokuzuncu gününde gelen kazanım tesadüf değil, bıçak kemiğe dayandığında kaybedecek bir şeyi kalmayanların yarattığı basıncın sonucudur. Ve o basınç, yıllardır “bekleyin, sabredin, dava açın” diye oyalanan işçi sınıfının sabrının tükendiğini ilan etti.

Madenciler ve onların mücadelesini omuzlayan Bağımsız Maden-İş, Ankara’ya yalnızca taleplerini değil, iradelerini de taşıdı. Ümitköy’den itibaren başlayan saldırılar, bu iradeyi kırmaya dönüktü. Daha ilk anda polis şiddeti devreye sokuldu; sendika başkanı Gökay Çakır, örgütlenme koordinatörü Başaran Aksu ve öncü işçilerle birlikte 33 madenci gözaltına alındı. Bu bir “asayiş” meselesi değil açık bir gözdağıydı. Sekiz saatlik hürriyet gaspının ardından serbest bırakıldıklarında ise karşılarında geri çekilmiş bir kitle değil daha da bilenmiş bir kararlılık buldular.

Madencilerin çoğunun ilk gözaltılarında ve açlık grevinin ilk gününde olmalarına rağmen Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı önünde eyleme devam etmeleri, bu direnişin karakterini özetliyordu: Geri adım atmayan, yılmayan, boyun eğmeyen bir çizgi. ‘Ölmek var dönmek yok ‘diyenlerin çizgisi. Abluka, tecrit, soğuk ve açlık… Hepsi birer yıldırma aracıydı. Bakanlığın önünde her maden emekçisine beş kelle düşen tekelci burjuvazi ve devletinin cellatları tarafından kurulan bu abluka, açlık grevinde olan madencilere yönelik baskıyı daha da derinleştirdi; basının ve ihtiyaç duyulan sıhhiye ile yaşam malzemelerinin ulaştırılmasına dahi engel olundu, madenciler adeta yaşamdan tecrit edildi. Oysa yeraltının ağır koşullarına alışkın olan madenciler için tecrit yabancı bir durum değildi; ancak bu kez dirençlerinin açlığa ve soğuğa karşı en kırılgan olduğu anda, şafağın çökmesiyle birlikte bir kez daha gözaltına alındılar. 14 saat boyunca hiçbir gerekçe gösterilmeksizin hürriyetleri ellerinden alındı. Ama o araçlar, beklenenin tersine, direnişi büyüten birer teşhir vesilesine dönüştü. Sonunda eylemin Kurtuluş Parkı’na taşınması, yalnızca mekânsal bir değişim değil direnişin kamusallaşması, görünür hale gelmesi ve toplumsallaşması anlamına geldi.

Kurtuluş Parkı’nda açlık grevinin 5. gününde yeniden yürümek isteyen maden emekçilerine yönelen saldırı, bir “güvenlik” refleksi değil doğrudan doğruya hak arayanlara, direnenlere, yani emeğin kendisine yönelmiş bir müdahaleydi. Bu, sömürü düzeninin sistematik bir aracıdır. Ancak belirleyici olan saldırının kendisi değil işçilerin buna verdiği yanıttı. Çünkü o barikatlar yalnızca polis kalkanlarından ibaret değildi; korkunun, yılgınlığın ve geri çekilmenin de barikatlarıydı.

Doruk Madencilik işçileri, kendilerine karşı kurulan bu sömürü barikatlarını her seferinde yıktı. Açlık grevinin 8. gününde Kurtuluş Parkı’nda iki kez yıkılan barikatlar sadece fiziksel bir engelin aşılması değildi. O an, güç dengelerinin çıplaklaştığı andı: Bir yanda tüm aygıtlarıyla yüklenen bir devlet, diğer yanda açlıkla, yorgunlukla ama sarsılmayan bir iradeyle direnen işçiler. Ve o irade geri çekilmediğinde, en sert görünen duvarların bile nasıl çatladığı görüldü. Bu yıkış, tekelci burjuvazi ve devletine, sermaye düzenine korku salan bir irade beyanıydı.

Ve orada netleşti: Bu mücadele yalnızca birkaç madencinin alacak davası değildi. Bu haysiyet meselesiydi, ama sadece onların değil bütün bir işçi sınıfının haysiyet meselesi. Bu yüzden kazanım da yalnızca bordrolara yazılacak rakamlardan ibaret değildir. Bu kazanım, “alınteri gasbedilebilir” diyenlere karşı verilmiş kolektif bir cevaptır.

Bu direnişin arka planı utanç verici ama sıradan: İşçi alacaklarının gaspı. Patronlar için bu bir maliyet kalemi; ödenmediğinde en fazla birkaç ihtar, biraz gecikme faizi… Ama işçi için hayatın kendisi. Türkiye’de iş yargısının ağır işleyişi, arabuluculuk mekanizmalarının işçiyi kırpılmış alacaklara razı etmesi, aslında sistemin kimi koruduğunu açıkça gösteriyor. “Hukuk var” diyenlere karşı bu direniş, “var ama kimin için?” diye soruyor.

İşçilerin yetkili sendikayla sonuç alamayıp Bağımsız Maden-İş’e yönelmesi de başlı başına bir teşhir. Kâğıt üzerinde yetkili, fiiliyatta etkisiz sendikacılık ile sahada ter döken, risk alan, mücadele eden sendikacılık arasındaki fark çıplak biçimde ortaya çıktı. Bu direniş, “yetki”nin devletin verdiği bir belge değil, işçinin güveniyle kurulan bir meşruiyet olduğunu gösterdi.

Başarının dinamikleri açık: Kararlılık, militan bir sendikal hat ve kamuoyu desteği. Ama burada kritik olan şu: Kamuoyu desteği gökten zembille inmedi. Ülkede birikmiş öfke vardı; haksızlığa, hukuksuzluğa, pervasızlığa karşı biriken o öfke bir kanal arıyordu. Madenciler o kanalı açtı. Küçük bir direnişin büyük bir yankı yaratmasının nedeni de buydu.

Fakat burada durup romantizme kapılmak, bu hikâyeyi eksik okumak olur. Bu direniş, doğası gereği ekonomik bir mücadeleydi: Gasp edilen alacakların tahsili. Bu tür mücadeleler hayati, öğretici ve dönüştürücüdür ama kendiliğinden bir sınıf hareketine evrilmez. O eşiği geçmek için süreklilik, örgütlülük ve siyasal ufuk gerekir. Aksi halde her zafer, bir sonraki gaspa kadar kazanılmış geçici bir mevziye dönüşür.

Tarih bunun örnekleriyle dolu. Herbiri iz bıraktı ama kalıcı bir dönüşüm yaratmakta sınırlı kaldı. Neden? Çünkü işyerine kök salan, süreklilik taşıyan bir örgütlülük ağı örülemedi. Doruk Madencilik direnişi de bu kaderi aşmak istiyorsa kazanımı bir son değil başlangıç olarak görmek zorunda.

Bir başka acı gerçek de sendikal hareketin parçalı yapısı. Böylesi bir direnişin bazı konfederasyonların radarına bile girmemesi, dayanışma zaafını değil, açık bir politik tercihi gösteriyor. Rekabet, koltuk hesabı ve bürokratik ataletten beslenen bu tablo değişmeden, tekil direnişlerin yarattığı dalgalar sahile vurmadan sönmeye mahkûm kalır.

Ve evet, hükümetin ve patronun geri adımı… Bu bir “ikna olma” hali değil bir “korku” refleksi. Toplumsal tepkinin büyümesinden, kıvılcımın yangına dönüşmesinden duyulan korku. Bu yüzden bu geri adımı abartmak kadar hafife almak da hatalıdır. Doğru okumak gerekir: Güç dengesi anlık olarak işçi lehine değişti, hepsi bu!

Doruk madencileri bize bir masal anlatmadı. Bize sert bir gerçeği hatırlattı. Mücadele edenin mutlaka kazanacağı garanti değil ama mücadele etmeyenin kaybedeceği kesin. Ve bazen en büyük kazanım, kazanılan hak değil kazanmayı mümkün kılan iradenin kendisidir.

Zaferin ardından 1 Mayıs’a yürüyen Bağımsız Maden-İş’in gösterdiği şey açıktı -bu kazanım bir son değil, bir başlangıcın ilanıdır. Bu yürüyüş, elde edilen hakların ötesinde, mücadele iradesinin sürekliliğini ve örgütlü gücün büyütülmesi gerektiğini işaret etti. Çünkü gerçek zafer, kazanılanı korumakla değil, onu daha ileriye taşıyacak bir hattı kurmakla mümkündür.