Alınteri Gazetesi 21. Yüzyıla Sosyalizmi Yazacağız!
Jorge Semprun
Auxerre’deyken geriye dönüp baktığımda asla bir bedene sahip olmamışım gibi hissetmiştim. Sanki beni acı ete kemiğe büründürüyor ve bedenimi aynı anda keşfettiriyordu bütün kırılganlığı, zavallılığı ve kısıtlılığıyla. Bir tür ayrık, hatta özerk -hem de tehlikeli biçimde özerk- bütüne dönüşmüş bedenimi öyle derinden hissettim ki sanki başka biri oldum
Hatta bazı anlarda daha da fazlası: Geçmişiyle geleceğiyle kendime seçtiğim Ben fikrine düşman, ona hasım bir ben gibi.
Dolayısıyla bedenimi asla eskisi gibi hissetmedim. Kuşkusuz acı sebebiyle, kontrolü zor içgüdüsel bir şaşkınlıkla, hayvani teslimiyet arzusuyla. Titriyorsun bedenim, diyordum o meşhur sözü tekrarlayarak, seni nereye götürdüğümü bir bilseydin…*
“Tancrède”in anlattıklarının gerçeğin ta kendisi olduğunu doğrulama olanağını o günlerde bulabildim. Önce cop vardı nitekim. Sonra kelepçenin içinden geçirilmiş yağlı kayışla askıya alınma. Böyle bir durumda en kötüsü arkadan kelepçelenmiş olmaktı: O haldeyken astıklarında eklemlerinizin parçalandığı, bir daha düzelmemek üzere dağıldığı hissiyle dolardınız. Kafayı küvete bastırıp nefessiz bırakma, fazla mesai yapan ve beni faydasız bir yük olarak görüp unutan Gestapo’nun uyguladığı son muameleydi; o da sonuçsuz kaldı.
Haftalar sonra Almanya’ya göndermek üzere yeniden akıllarına geldim.
Böylece “Tancrède”in aşama aşama anlattığı skalada ne elektrikle tanıştım ne de tırnak sökme işkencesiyle. Yani, direnebildiysem eğer, bunu o âna kadar nasıl yapabildiğimi bilmek benim için imkânsız.
Öyle ya da böyle, Jean Améry’nin bedenin işkence altındaki haliyle ilgili söyledikleri kesinlikle aklıma yatıyor. Gestapo muamelesine maruz kalmış direnişçinin bedeninin, onun tümden inkârında gerçeklik kazandığı tartışılmaz bile.
Buna karşılık Améry’nin başka bir saptaması bana kesinlikle yanlış, hatta anlaşılmaz geliyor.
Nitekim işkenceye maruz kalan birinin artık kendini dünyada varmış gibi hissedemeyeceğini söyler aynı denemesinde; yıkılışla gelen özsaygı yitiminin kalıcı olduğunu, dünyaya olan güvenin ilk darbeyle sarsıldığını, işkencenin sonunda insanı onarılamaz biçimde tükettiğini…
Ne demek istediğini anlamıyorum!
Hans Mayer-Améry, otuz yaşında, aklı başında, mücadeleye devam edebilmek için nazizmden kaçıp kendini sürgün etme kararı almış bir adam; sürgünde olduğu ülkede, Belçika’da, vaktiyle modern barbarlığın eline düşmüş, ardından Direniş’e katılıp yine yakalanmış; ve bu adam dünyaya olan güveninin, aldığı ilk darbede, Gestapo’nun ilk sorgusunda sarsıldığını düşünecek, öyle mi?
Ya hiçbir anlamı olmayan öylesine bir cümle bu; ya da dünya gerçeklerine körleşmiş, o gerçekliğin uğultularına sağırlaşmış bir güven o ilk darbede dağılıp giden. Saf, meleksi, özetle çocuksu bir güven bu ve yetişkin, mücadeleci Améry’nin tutumuyla yakından uzaktan alakası yok.
Bu açıklamada, şayet gerçekten böyle düşündüyse, derin bir kişisel yaranın, korkunç bir umutsuzluğun, aniden patlayan şiddetli, çözülmesi imkânsız bir mahrem sırrın izleri var.
En azından benim için öyle, çünkü sırrı açığa vurmayı reddediyorum.
Benim kişisel deneyimimse tam tersini söylüyor nitekim. Kişisel deneyimim bana kurbanın değil -kaçmaya çalışsa, varlık ötesiymiş gibi görünse, hatta anonim ve görünmez olsa bile- asıl celladın kendini dünyada varmış gibi hissedemeyeceğini söylüyor; istediği kadar kendi kendine var olduğunu söylesin, istediği kadar varmış gibi davransın. Kurban ise tam tersine, sadece işkenceden sağ kurtulduğunda değil, işkence sürerken, geçici de olsa ona ilaç gibi gelen kısa süreli molalarda bile dünyayla bağlarının güçlendiğini, kök saldığını, dallanıp budaklandığını, dünyada kendi olarak var oluş sebeplerinin çiçeklenip çoğaldığını görür suskunluktan aldığı güçle.
Auxerre’de, bahçesinden güz gülleri taşan villada Gestapo bölge şefi Dr. Haas’ın polislerinden çaldığım her suskun saat varoluşumun tartışılmazlığını, dünyada kendim olarak varoluşu tattırdı bana.
Bana aitti o varoluş. Daha doğrusu ben ona aittim.
Apaçık görüyordum; onlardan çaldığım her suskun saat Gestapo pisliklerini daha çok telaşlandırıyor, daha da sersemletiyordu. Yani çaldığım her saat beni zenginleştirip onları dünya nimetlerinden çekip alıyor, zaten birer zavallı olan herifleri daha da zavallılaştırıyordu!
(*) Döneminin meşhur generali Fransız Mareşal Henri de la Tour d’Auvergne’e (1611-1675) ait bir söz. Tam hali, Titriyorsun bedenim, seni nereye götürdüğümü bir bilseydin daha da titrerdin. (e.n.)
[Hayatta Kalma Alıştırmaları, Jorge Semprun, Türkçesi: Alev Er, 1. Baskı: Şubat 2022, Sel Yayıncılık]