COP 31: Katil Olay Yerinde

Poyraz Soysal

BM İklim Konferansı’nın 31’incisi 9 Kasım’da Antalya’da başlıyor. Türkiye burjuvazisinin ve devletinin aylar öncesinden hazırlıklarına başladığı zirvenin ikiyüzlülüğünü gözlere sokarcasına Antalya bir asfalt cehennemine çevrildi. Bu yetmedi, faşist rejimin NATO Zirvesi öncesinde de uyguladığı ‘önleyici gözaltı’ terörü bu zirve öncesinde de devreye sokuldu.

Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum’un şu sözleri bu durumun özeti niteliğinde: “COP 31 Türkiye’nin marka değerini yükseltecek.” Murat Kurum haklı. Evet, bir burjuva politikacı, hatta yaşadığımız neoliberal yıkımın sembol isimlerinden birisi olan Murat Kurum, bilerek ya da bilmeyerek COP zirvelerinin amacını teşhir ediyor.

Revizyonist blokun çöküşünden sonra

Birilerinin “dünyanın sonunu” ilan ettiği günlerde emperyalizmin yeni kaynakları yağmalama projeleri de hızlandı. Bu süreç aynı zamanda ’50’lerden beri örgütlenen yeşil hareketin bir kısmının da emperyalist kapitalizm koşullarında çevre sorunlarına çözüm yaratılabileceği hayallerine neden oldu. 1992’de BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Brezilya’da imzalandı; sözleşmenin beklendiği gibi bir yaptırım gücü yoktu. 1997’de imzalanan Kyoto Protokolü ise imzacı ülkelerin karbon salınımlarını 1990’lar seviyesine çekmesini hedeflediği için 2005’e kadar imzalanamadı. Zaten bunun bir çözüm olamayacağını da anlaşma maddeleri kanıtlıyordu.

Öncelenen doğanın yasaları değil sermayenin yasalarıydı. Bu anlaşmayla sera gazı bile alınır satılır hale geldi. 1995 yılında düzenlenmeye başlanan COP zirveleri de kaçınılmaz olarak doğanın kurtuluşunu değil, sermayenin yeni rant alanları ve meta kaynakları yaratmasını amaçlar oldu. Kapitalizm koşullarında sürdürülebilirlik, yeşil dönüşüm, ekolojik yıkımın sınırlanması gibi hayalleri olanlar da birkaç COP zirvesinden sonra gerçekle yüzleşmiş oldu. Böylece COP zirveleri, tekellerin ve devletlerin hangi kaynaklar üzerine çökeceğine, ekolojik yıkımın nasıl meşrulaştırılacağına, hangi ülkelerin atık deposu haline getirileceğine karar verildiği bir zirve olma niteliğiyle soru işareti bırakmayan bir ekoloji düşmanı organizasyon olduğunu zihinlere kazıdı. 

Türkiye’de gerçekleşecek COP 31 de tıpkı diğer COP’lar gibi yeni paylaşım alanlarını belirlemek, ekolojik yıkımın sorumlusu olan üretim ilişkilerini ve Türkiye’nin ekolojik karnesini aklamaktan başka bir nitelik taşımıyor. Yani bizim açımızdan COP 31 “katilin olay yerine dönüşünü” temsil ediyor.

Ekolojik yıkımın geri dönülemez sonuçları

Kentleri yutan sel dalgaları, çözülen buzullar, zehirlenen toprak… Adım adım bir yok oluşun belirtilerini yaşıyoruz. “Ya ölü yıldızlara hayatı götüreceğiz ya dünyamıza inecek ölüm” ikilemini daha yakıcı hissediyoruz. Doğa kendi yasalarınca işliyor ve ona daha fazla hükmetme girişimleri yeni felaketlere neden oluyor. Burjuva ideologlar doğanın bir parçası olduğumuz gerçekliğini inkar ederek ona hükmetmenin, ona egemen olmanın teorilerini ürettiler yıllarca. Oysa doğaya hükmetme çabaları yeni felaketlerden başka bir sonuç doğurmadı. Doğa tahribatı bazı uygarlıkların yeryüzünden silinmesi gibi trajik sonuçlar yarattı ya da uzun vadede çok daha ağır yıkımlara neden olan bir süreci tetikledi.

Doğaya hükmetme girişimlerinin neden kaçınılmaz olarak yenilgiyle sonuçlandığını Engels, Maymundan İnsana Geçişte Emeğin Rolü’nde şöyle ortaya koyar:

…doğa üzerinde kazandığımız zaferlerden dolayı kendimizi pek fazla övmeyelim. Böyle her zafer için doğa bizden öcünü alır. Her zaferin beklediğimiz sonuçları ilk planda sağladığı doğrudur ama ikinci ve üçüncü planda da büyük çoğunlukla ilk sonuçları ortadan kaldıran, bambaşka, önceden görülmeyen etkileri vardır. Mezopotamya, Yunanistan, Küçük Asya ve başka yerlerde işlenecek toprak elde etmek için ormanları yok eden insanlar, ormanlarla birlikte nem koruyan ve biriktiren merkezlerin ellerinden gittiğini, bu ülkelerin şimdiki çölleşmiş durumuna zemin hazırladıklarını akıllarına hiç getirmiyorlardı. Alpler’deki İtalyanlar, dağların kuzey yamaçlarında dikkatle korunan çam ormanlarını güney yamaçlarında yok ederken bölgelerinde sütçülük sanayiinin köklerini kazıdıklarını sezemiyorlardı. Böylece yılın büyük kısmında dağlardaki kaynakların suyunu kuruttuklarını, aynı zamanda da yağmur mevsiminde azgın sel yığınlarının ovaları basmasına neden olduklarını hiç bilemiyorlardı. Avrupa’da patatesi yayanlar, nişastalı yumrularla birlikte sıraca hastalığını yaydıklarını bilmiyorlardı. İşte böylece her adımda anımsıyoruz ki hiçbir zaman başka topluluğa egemen olan bir fatih, doğa dışında bulunan bir kişi gibi doğaya egemen değiliz; tersine etimiz, kanımız ve beynimizle ondan bir parçayız, onun tam ortasındayız, onun üzerinde kurduğumuz bütün egemenlik, başka bütün yaratıklardan önce onun yasalarını tanıma ve doğru olarak uygulayabilme üstünlüğüne sahip olmamızdan öte gitmez.

Engels’in 200 yıl önce dile getirdiği bu gerçeklik, kapitalist barbarlığın yarattığı ekolojik yıkımın doğurduğu felaketlerle kendisini sürekli hatırlatıyor. Sınıflı toplumun ortaya çıkışıyla başlayan doğa tahribatı kapitalizmle birlikte daha sistematik bir hale geldi ve geri dönüşü olmayan sonuçlara neden oldu. Her felaket, bizim doğanın hükümdarı değil onun metabolik bir parçası olduğumuzu hatırlatıyor. Doğanın metalaştırılması, insan ile doğa ilişkisinde metabolik bir yarılmaya neden oldu. İnsan doğaya yabancılaştı. Ormanlar, su kaynakları, toprak korkunç bir sömürü çarkının dişlileri arasında öğütülmeye başladı. Daha kısa sürede daha hızlı ve daha çok meta elde etme çabası, etkisi uzun süre silinemeyecek kimyasal maddelerin ve petrol atıklarının doğaya karışmasına neden oldu. Su kaynakları kirletildi, besin kaynakları zehirlendi. Doğa bu korkunç tüketim çılgınlığını yeni felaketlerle yanıtladı. 

Marx, bu ihlalin kapitalist üretimin yasası olduğunu şöyle ifade eder:

Kapitalizmin herhangi bir verili zaman diliminde mümkün olduğu kadar çok artı değer üretmeye yönelik olan aralıksız baskısı, onun hem toprağın hem de emek gücünün üretken canlılığını sürdürmek için ihtiyaç duyduğu metabolik koşulları ihlal etmesine neden olmuştur.

Bu ihlal, geçmişten günümüze daha derin yoksulluk ve daha büyük felaketler olarak kendini dışa vuruyor.

Nepal olayı ve kapitalizmin felaket döngüsü

Kapitalizmin neden olduğu yıkımın sonuçları bütün bir ekosistemi geri dönüşü olmayan bir yıkıma götürüyor. Dünya “Ya barbarlık ya sosyalizm!” ikilemini daha derinden hissediyor. Ani hava olayları, heyelanlar, seller, buzul erimeleri gibi afetler günlük yaşamın bir parçası haline geldi. Toprağa karışan kimyasallar, su kaynaklarına dökülen atıklar, atmosfere salınan zehirli gazlar kanser başta olmak üzere ölümcül hastalıklara neden oluyor.

Geçtiğimiz Ağustos ayında Nepal-Tibet sınırında bir sel felaketi ve toprak kayması meydana geldi. Felaket iklim değişikliğinin afetleri tetiklemesine dair önemli veriler sunuyor. Resmi açıklamalara göre 1400 kişinin yaşamını yitirdiği felakette binlerce ev kullanılamaz hale geldi. Bilim insanları selin Himalayaların Nepal tarafında bulunan Langtang Lirung Dağı’nın zirvesine yakın bir bölgedeki kaya duvarının ve buzul buzunun çökmesi sonucu meydana geldiğini belirterek felaketin yükselen sıcaklıklar, incelen buzullar, eriyen donmuş toprak ve önceden var olan jeolojik zayıflıkların neden olduğu “bileşik bir olay” sonucu meydana geldiğinin altını çizdi. Araştırmalar, bölgedeki Temmuz ve Ağustos ayı sıcaklıklarının iklim değişikliği kaynaklı olarak yaklaşık 1,5°C daha yüksek olduğunu belirtiyor; bölgedeki buzullar da yılda yaklaşık yarım metre (1,6 fit) inceliyordu. Bu durum mevcut kırıkları zayıflatıyor ve bölgede istikrarsızlığı artırıyordu. Kısacası Himalayaların ısınması, donmuş zeminin çözülmesi, buzulların erimesi ve yeni buzul göllerinin oluşması bu bölgede gözlemlenen iklim değişikliklerinin sonuçları.

Tabii bu felaketin nedenlerini tamamen iklim değişikliğiyle ilişkilendirmek sorunun kaynağını gözden kaçırmamıza neden olur. Nepal’in son 10 yılına damga vuran projeler hidroelektrik santralleriydi. Çevresel faktörleri gözönünde bulundurmadan girişilen talan politikaları felaketin en büyük nedenleridir: Hidroelektrik santralleri, nehirlerin önünün tıkanması, barajlar inşa etmek, dağların yol açılmak için patlatılması… Aslında bize hiç de yabancı olmayan uygulamalar. İstanbul’da da dere yataklarının imara açılması, kentin doğal dokusunun bozulması, Kuzey Ormanları dahil orman örgüsünün yok edilmesi nedeniyle geçtiğimiz ay yağan yağmur yeni bir felakete yol açtı. 6 kişi yolları ve alt geçitleri dolduran sel sularında boğulup kayboldu. Onlarca kişi zarar gördü, yüzlerce ev kullanılamaz hale geldi. Sermayenin doyumsuz kâr hırsından kaynaklanan iklim değişikliği bu felaketlerin tetikleyicisiydi ama onları felakete dönüştüren yine sermayenin mekân üretimiydi.

Katil olay mahallinde

Gezegeni yok oluşun eşiğine getiren kapitalist barbarlık, şimdi kendi yarattığı yıkımı engellemek adına yeni birikim alanları yaratmaktadır. “Sürdürülebilirlik, yeşil dönüşüm, çevre dostu” projeler adı altında sermayeye alan açmakta ve tekellerin neden olduğu yıkımı gölgelemektedir. Bu yolla hem doğayı metalaştırmaya devam edecek hem de yeni yatırım sahaları elde edecektir. Tadzio Müller’in “İklim politikası, üretim ilişkilerini değiştirmediği sürece, sadece iklim krizinin yeni bir meta haline gelmesine yol açar” tespiti bu gerçekliğin güçlü bir ifadesidir. 

Kapitalizm kendi yarattığı yıkımı “Antroposen Zamanı” (İnsan Çağı) gibi kavramlarla tüm insanlığa mâl eder. Böylece doğanın yıkımında üretim ilişkilerinin rolünü gizler, faturayı tüm insanlığa keser, doğanın yıkımındaki rolünü ustaca gizler ve sorunu bireysel tercihlere indirger. Bir dönem gündemi meşgul eden poşet kavgası bu durumun ironik bir örneğidir: Bir yandan “Doğaya zarar veriyor” demagojisiyle market poşetlerini bile ücrete tabi kılan devlet öte yandan Kaz Dağları’nda siyanürle altın arayıp ekosisteme geri dönüşü olmayan zararlar veren çok uluslu şirketlere faaliyet izni verir.

Aslında kapitalizm koşullarında ekolojik yıkıma kalıcı bir çözüm bulunabileceğini savunmak, bu örnek kadar ironik. Kullanılabilir tüm kaynakları değişim değerine dönüştürerek ondan artı değer elde etmek, bir başka deyişle doğal kaynakları tüketene kadar sömürmek en temel yasalarından biri olan bir sistemden doğa dostu politikalar izlemesini beklemek onun işleyişine gözlerimizi kapatmak demektir. İklim krizi onun yeni rant kapısıdır. Örneğin karbon salınımının kontrol altına alınmasına kim itiraz edebilir? Tam da bu noktada, kapitalizm koşullarında hatta onunla el ele bir ekolojik yıkıma çözüm bulunamayacağı gerçekliği kendini dayatmakta. Çünkü o, ek yıkımı bile bir rant kapısı olarak görür.

Bu noktada mekanizmayı açmak gerekiyor, çünkü “hava metalaştırılıyor” iddiası ancak mekanizma gösterildiğinde kanıtlanır. Karbon piyasasının mantığı şudur: Atmosfer, “küresel ortak” olarak sınırlandırılır; bu sınıra uyum için devletler ve şirketler arasında kirletme hakkı mülkiyet konusu haline getirilir yani kotaya bağlanır; kota kıtlaştırıldıkça fiyatlanır ve alınıp satılabilir bir meta haline gelir. Böylece atmosferi kirletme hakkı, tıpkı bir hisse senedi gibi el değiştirir. Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) bu mantığın en yerleşik örneğidir: Tekellere başlangıçta büyük ölçüde ücretsiz tahsisat dağıtılır, kota arzı siyasi kararlarla belirlenir, fiyat dalgalanmalarına açık bırakılır; sonuçta kirletme hakkı bir mülkiyet ilişkisine dönüşür ve kirleten tekeller kirletmeye devam eder. 

Karbon denkleştirme (offset) mekanizması ise daha da çarpıcıdır: Bir şirket kendi emisyonunu azaltmak yerine başka bir ülkede “çevre dostu” bir projeye yatırım yaparak kendi emisyonunun azaldığı şeklinde kayıtlara geçirilir. İsviçre’nin Gürcistan gibi ülkelerde yaptığı budur. Böylece gerçekte azaltılmayan emisyonlar muhasebe üzerinden “sıfırlanır”; hayali azaltımlar satılır. Bu sistem havayı alınır satılır bir kaynağa dönüştürür; atmosferi kirletme hakkını tekeline alır; karbon satar ya da kimin ne kadar doğayı kirleteceğine sınır çizer. Bazıları da soluduğumuz havayı dahi temiz üretim politikaları propagandasıyla paraya çevirir. Karbonun fiyatlanması, atmosferin temizlenmesini değil, kirletme hakkının piyasalaşmasını sağlar.

Kapitalizmin rant odaklı iklim politikaları, karbon örneğinde olduğu gibi yeni birikim alanı yaratacak iklim sorunlarını sürekli gündemde tutar. Diğer yandan, sermayenin rant politikalarına karşı tepkiyi yükseltecek iklim sorunlarını gözlerden gizler. Atık ısı problemi bu yönelimin en vurucu örneklerindendir.

Sanayi devrimi sonrası termodinamiğin birinci yasası keşfedildi. Bu ilkeye göre hiçbir şey yoktan var, vardan yok olmaz. En temel fizik yasalarından biri kabul edilen bu ilkeye göre enerji farklı biçimlere dönüştürülebilir, değişime uğrar ama asla yok edilemez ya da yoktan var edilemez. Termodinamiğin ikinci yasasına (Entropi Yasası) göre ise enerji, diğer cisimlerde herhangi bir değişiklik olmaksızın soğuk bir cisimden sıcak bir cisme geçemez; enerjinin işlendiği esnada sıcaklık yani entropi artar. Santraller, buhar makineleri gibi araçlar çalışırken enerjinin sıcaklığa oranı artar. Sermayenin doğa düşmanı üretim anlayışı, her dönüşümde enerjinin bir kısmını işe yaramaz hale getirir. Enerji üretimi sırasında enerjinin bir kısmı doğaya ısı şeklinde salınarak kaybolur. Bu özellik nedeniyle santrallerdeki enerjinin yüzde 70’i kullanılamayan enerji olarak atmosfere karışır. Termik ve nükleer santralleri soğutmak için kullanılan sular doğaya salındığında bir ısı yüküne dönüşür. Bu durum nehirlerin ve göllerin sıcaklığının yükselmesine yol açar; bu da bir zincirin halkaları gibi ilerleyerek tarım alanlarının yok olmasına, balıkların ölümüne neden olur. Oysa kapitalizm bu sorunun üzerinden atlar. Resmi raporlarda ısı atığının yarattığı değişiklik “karbon sıfır” etiketiyle gizlenir. Atık ısının neden olduğu değişim, Paris Konferansı’nın dahi gündeminde yer almamıştır.

Kapitalizmin yarattığı yıkım, doğal kaynakların onun tüketimine yanıt veremeyecek duruma geldiğinin işaretlerini vermekte. Geçtiğimiz aylarda Macaristan’da yaşananlar bu gerçekliği bir kez daha gözler önüne serdi. Tuna Nehri’ndeki su çekilmesi, Paks Nükleer Santrali’nin soğutulması için gereken su miktarını karşılayamamaya başladı. Macaristan Başbakanı, küresel ısınmanın neden olduğu kuraklık ve Tuna Nehri’nin suyunun ihtiyacı karşılayamaması nedeniyle santralin kapatılabileceğini belirtti. Yani atık ısı sorunu yalnızca nehirleri ısıtmakla kalmıyor; aynı zamanda enerji üretiminin kendi soğutma ihtiyacını da doğanın taşıma kapasitesinin sınırına dayandırıyor.

COP 31 ve Türkiye

Bu yıkımın sorumluları on yıllardır iklim zirveleri düzenliyorlar ve aynı nakaratları tekrarlıyorlar. Fosil yakıt şirketlerinin belirleyici olduğu her zirve, doğa için yeni yıkım kararlarının alındığı, doğanın sınırlı kaynaklarının da sermayeye peşkeş çekilmesi için lobi faaliyetlerinin yürütüldüğü bir hatta ilerliyor. Emperyalistlerin ve tekelci sermayenin doğaya karşı yeni yağma planlarını tartışacakları COP 31’e Türkiye ev sahipliği yapacak. Brezilya’da düzenlenen COP 30’da COP 31’in Türkiye’de yapılmasının kesinleşmesi, Cerattepe’den Kaz Dağları’na kadar bütün bir coğrafyayı tekellerin yağmasına açan Türkiye’nin ağırlaşan iklim karnesinin ve fosil merkezli “kalkınma” modelinin meşrulaştırılmasından başka anlam taşımıyor.

Bu noktada Türkiye’nin emperyalist iş bölümündeki yeri ve bu politikaların yansıması olan OVP’ye kısaca değinmek gerekiyor. Emekçilere daha çok kemer sıkma anlamına gelen Orta Vadeli Program (OVP), emperyalistler arası iş bölümünde doğal kaynakların yağmaya açılmasının bir göstergesi niteliği de taşıyor. 2027-2029 OVP’de bu talan “yeşil politikalar” aldatmacasıyla maskelenmiş. OVP’deki bazı dikkat çekici noktalar şöyle:

Türkiye’nin ihtiyaçları dikkate alınarak, AB taksonomisiyle uyumlu Türkiye yeşil taksonomisine yönelik yürütülen mevzuat çalışmaları tamamlanarak sürdürülebilir yatırımlar için ortak bir çerçeve sağlanacak. Avrupa Birliği’nin (AB) Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’nın tesisine ve ETS gelirlerinin yeşil dönüşümün finansmanında kullanılmasına yönelik çalışmalar yürütülecek. Sıfır atık uygulamaları yaygınlaştırılacak ve depozito saha uygulamaları sistemi hayata geçirilecek. Uluslararası Plastik Anlaşması müzakereleri çerçevesinde, plastik ürünlerin üretimi, kullanımı ve bertarafına ilişkin ulusal politika ve mevzuat çerçevesi taranarak iyileştirilmesi gereken alanlar belirlenecek.

Kısacası Türkiye, ekolojik yıkımdan yeni birikim alanları yaratacak, depozito dönüşüm uygulamalarıyla birilerine geçim kaynağı sağlanacak, aynı anda Türkiye Avrupa’nın çöp deposu olma misyonunu yerine getirecek. Emperyalist iş bölümünde emperyalist tekeller ve Türkiye işbirlikçi burjuvazisi eliyle uygulanan korkunç yıkım, talan ve mülksüzleştirme politikası tüm tüketiciliğiyle devam edecek. 

Bu bağlamda yöneldiği yerin tüm yaşam fonksiyonlarını yok eden eksraktivizm politikalarını hatırlamak, emperyalizmin 21. yüzyıldaki yıkıcı politikalarını göz önüne sermek açısından önemli bir noktada duruyor. Bugün eksraktivizm faaliyeti neredeyse tüm coğrafyaya yayılmış durumda. Eksraktivizm, emperyalizmin en yıkıcı politikalarından biri: Önemli mineralleri toprağı kimyasallarla zehirleyerek çıkarıp işlenmek üzere başka merkezlere götürüyor. Bu faaliyet doğada geri dönüşü olmayan yıkımlara neden oluyor; bölge halkını mülksüzleştiriyor; toprağı kullanılamaz hale getiriyor; suları kirletiyor. Böylece bölgeyi insansızlaştırıyor, canlı yaşamını yok ediyor ve yöre halkını işçileştiriyor. Türkiye’de Akbelen, Kaz Dağları, Cerattepe bu zincirin halkalarıdır.

Zirveye destekçi olan tekeller ve zirvenin uluslararası müzakerecisi, katilin olay yerine döndüğünün bir kanıtı niteliğinde. Zirvenin uluslararası müzakerecisi olan Avustralya, dünyanın en büyük kömür ihracatçısı. Zirve destekçileri de halklar ve iklim savunucularının hiç yabancı olmadığı şirketler: Kaz Dağları’nı jandarma eşliğinde talan eden Limak ve İC Holding, Marmaris kıyılarını betona boğan Simpaş Holding zirvenin destekçileri arasında. 

Aslında bu durum, dünyanın her köşesindeki ekoloji talanı ve geçmiş zirvelerin niteliği hakkında aydınlatıcı bir noktada duruyor. Talan yeşile boyanarak gizlenmeye çalışılıyor. Oysa dünyanın her köşesinde tekeller yaşam kaynaklarını yok etmek için devletin zor gücünü bu şirketlerin talanını kolaylaştırmak için yaşam savunucularının ve yerli halkların üzerinde kullanıyor. Hak savunucuları kolluk şiddetine maruz bırakılıyor, tutsak ediliyor hatta katlediliyor. Türkiye’de neoliberal yağmanın derinleşmesiyle bu tür durumlar gündemin bir parçası haline geldi.

Kaz Dağları’ndaki yağmayı derinleştirmek için düzenlenen keşif faaliyetini engellemek isteyen yaşam savunucusu Esra Işık tutuklandı. Yine Reşit Kibar ve Büyüknohutçu çiftinin aralarında olduğu birçok doğa savunucusu katledildi. Cengiz, Limak, Simpaş gibi talancı tekeller kıyılardan ormanlara, tüm yaşam kaynaklarını tahrip edecek bir yağma ağı kurdular. Akbelen’de Limak’ın giriştiği yağma, bu talan sisteminin geldiği noktayı göstermek açısından önemli. Limak-İC ortaklığındaki YK Enerji, köylülerin tapulu mülküne kadar girdi, zeytin ağaçlarını söktü. 6 yıllık direnişe rağmen Limak devlet zoruyla Akbelen’e girdi, asırlık ağaçları kesti,toprağı dikenli tellerle çevirerek işgal etti. Dört yıllık kömür çıkarma amacıyla giriştiği yağmada bir yıllık kömür çıkardı ve doğaya geri dönüşü olmayan zararlar verdi. 

Yöre halkı jandarma dipçiğine direnirken, hapis ve para cezalarıyla yıldırılmaya çalışılırken Limak CEO’su Ebru Özdemir’in WWF (Doğal Hayatı Koruma Vakfı) mütevelli heyeti üyesi olduğu ortaya çıkmıştı. Bu talancı şirkete verilen teşvikler yeterli gelmemiş olsa gerek bir de takdir belgesi verilmişti. Şirket bunlarla da yetinmemiş devlete mektup yazarak direnişlerin durdurulmasını talep etmiş, para istemiş ve zeytin ağaçlarının talanının önünün daha çok açılmasını istemişti. Sermaye-devlet ortaklığında yürütülen doğa talanı bugünün neoliberal üretim ilişkilerinde bu şekilde ilerliyor. Şirket Limak olmaz başka bir holding olur, coğrafya başka bir coğrafya olur ama işleyiş aynıdır. O nedenle kapitalizm koşullarında doğa talanının durması imkânsızdır.

Emeğin ve doğanın kurtuluşu

Ekolojik yıkımı engellemenin tek yolu kapitalist barbarlığın hükmüne son vermektir. Çünkü yıkım üretim ilişkilerinden bağımsız değildir. John Bellamy Foster, krizin köklerinin toplumsal olduğunu ve çözümün tarihsel ilişkilerin küresel ölçekte dönüştürülmesinden geçtiğini şöyle ortaya koyar: “İnsanlık, çevresiyle ilişkisinde kritik bir eşiğe ulaşmıştır. Bugün karşı karşıya olduğumuz çevresel yıkımın temel nedenleri biyolojik ya da bireysel insan tercihlerinin ürünü değildir. Krizin kökleri toplumsaldır; doğa ile toplum arasında sürdürülebilir bir ilişki kurmak, tarihsel ilişkilerin küresel ölçekte dönüştürülmesini gerektirir.”

İnsan-doğa arasındaki metabolik yarığın kapanması, doğanın sermaye boyunduruğundan kurtulmasına bağlıdır. O nedenle doğanın kurtuluşu ile ücretli köleliğe karşı bağımsız işçi sınıfı mücadelesi birbirinden bağımsız değildir; tersine, aynı sürecin iki yüzüdür. 

Burada “emek mücadelesi” gibi, işçi sınıfının mücadelesini kimlik ve yaşam tarzı mücadeleleriyle eşitleyerek sınıf eksenini sulandıran bir kavrama değil Marx’ın Gotha Programı Eleştirisi‘nde yerden yere vurduğu “emeğin tunç yasası” tuzağına düşmeyen bir çerçeveye ihtiyacımız var: Söz konusu olan, ücretli köleliğin ortadan kaldırılmasını hedefleyen bağımsız işçi sınıfı mücadelesidir. 

Doğa yıkımı, nedenleri ve sonuçları itibarıyla sınıfsaldır ve tek çözüm proletarya önderliğindeki sosyalist devrimdir. Paris Komünü’nden sonra tarihin en uzun işçi iktidarı olan SSCB, sonra olumsuz örneklere imza atmış olsa da, ekolojik yıkıma dayanmayan bir gelişimin mümkün olduğunu gösterdi. Bugün ekolojik yıkıma direnen halklar, yaşam kaynaklarının tüketilmesinin yaratacağı yıkımın yanı sıra bu yıkımın onları ücretli köleliğin pençesine atacağının da bilincinde. Neoliberal modelin çıkışsızlığı da işçi sınıfı mücadelesi ile ekoloji mücadelesi arasındaki bağın güçlenmesine neden oluyor. Kapitalizmin gölgesinde bir iklim aktivizminin gerçek bir sonuç elde edemeyeceği daha da netleşiyor. Esra Işık ile Ebru Özdemir’in doğaya bakışını eşitlemek doğa yasalarına aykırıdır mesela: Birinin gözündeki ışıltı, yok edilen yaşam kaynaklarının dönüştüğü sermaye birikimiyle parlar; diğerininki içine doğup büyüdüğü doğanın güzelliğinin verdiği gerçek hazla. Bu uzlaşmaz çelişkiyi görmezden gelerek verilecek bir ekoloji mücadelesi eko kırımın yok oluşunu geciktirecek etkiye bile sahip değildir.

Her şey aslında Foster’ın şu haklı sorusunda düğümleniyor:

Dünyanın sonunu tasavvur etmek, kapitalizmin sonunu tasavvur etmekten daha mı iyi?