Alınteri Gazetesi 21. Yüzyıla Sosyalizmi Yazacağız!
Tanur Oğuz Gündüzalp
Bir şiirin milyonlarca insanın diline yerleşmesi, şairi için hem büyük bir mutluluk hem de tuhaf bir uzaklaşma duygusu yaratabilir mi? Şiiri meydanlarda, sahnelerde, anmalarda, cezaevi voltalarında, mektuplarda, hatta gençlerin defterlerinde dolaşırken onu doğuran tarihsel koşullar yavaş yavaş görünmezleşebilir mi sizce?
Birçok dizesi hafızadadır; fakat o dizelere sesini veren kahramanlar, olaylar, yengiler-yenilgiler, direnişler ve yoldaşlıklar bazen belleğin gerisine düşer. Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek de uzun zamandır böyle bir kaderi yaşıyor diye düşünürüm. Şiirin adı bugün Adnan Yücel’in adından daha geniş bir alanda dolaşıyor, bunu kabul etmek gerekiyor. Onu hiç okumamış olanlar bile bu sözü biliyor ve bir umut cümlesi olarak tekrarlıyor. Ne var ki bu şiirin umudu, insanı ayakta tutmak için bulunmuş güzel teselli dizelerinden ibaret olmasa gerek. O şiirin ardında yenilmiş gibi görünürken teslim olmayan bir kuşağın direnci, birbirine tutunarak yeniden doğrulanların güveni ve örgütlü mücadelenin içinde sınanmış bir devrimci gelecek inancı vardır.
Bu tarihsel deneyimin şiirdeki ilk karşılığı daha ilk dizelerden itibaren hissedilen güçlü coşkudur, bu hissedilir. Şiir ilerledikçe dizeler size seslenir, gelecek duygusu belirginleşir. Bu coşkuyu yalnızca şairin iyimserliğine bağlayabilir miyiz? Yoksa şiirin asıl gücü, duygunun ardındaki tarihsel deneyimde mi aranmalıdır?
Adnan Yücel, o karanlık dönemi tanımadan aydınlıktan söz edenlerden değildi. İşkencenin, cezaevinin, kayıpların, ihanetin, yenilginin ve ölümün içinden geçen bir devrimciler kuşağının şairiydi. Dikkat ettiniz mi bilmiyorum; dizelerini okurken onun sesinin hiç titremediğini hissedersiniz. Yaşananları hafife almasından mı bu? Değil elbette! Bence, yaşananların insan iradesini ortadan kaldıramayacağını bilmesindendi. Neredeyse bütün şiirlerinde gelecek, tarihi belirsiz, dağın arkasında sisli kalan, uzaktan gelmesi beklenen bir gün değildir; bizzat hazırlanılan, örgütlenilen, uğruna bedel ödenen somut bir tarihsel fikir, tarihsel bir hedeftir. Yani şiirleri örgütlü bir hayatın içinden seslenir. Buna rağmen okurun içini titretir; dizelerin bir nehir gibi akışı insanı soluksuz bırakırken gelecekle bugün arasında dolayımsız bir ilişki kurar. En geridekini bile sarsar, sorgulatır, umutlandırır… Peki şair bu umut kaynağını nereden almaktadır?
Bu ayrım önemlidir. Umut, birçoğumuz için insanın elinde hiçbir şey kalmadığında sığındığı son duygu olabilir. Ama Adnan Yücel’in şiirlerindeki duygu, umut sözcüğünden daha köklüdür: Onun adı Güven’dir! İnsanların dünyayı değiştirebileceğine, baskı ve sömürünün sonsuza kadar sürmeyeceğine, yenilginin tarihin son hükmü olmadığına duyulan derin bir güven… Onda bu güven gökten inmez elbette; aynı mücadeleyi paylaşan insanların birbirlerinde gördükleri dayanıklılıktan doğar. Bir yoldaşın işkence altında susmasında, bir tutsağın zindanda başını eğmemesinde, bir annenin çocuğunun ardından mücadeleden vazgeçmemesinde, yenilginin ortasında yeniden örgütlenenlerin kararlılığında büyür. Bu güven, bireysel bir duygunun ötesine geçip kolektif bir iradenin sürekliliğine dönüşür. Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek bu nedenle iyimserliğin değil, tarihsel güvenin şiiridir!
Şiirlerinin nehir gibi sürekli ileri doğru akan yapısı da buradan gelir. Geçmiş zaman önemlidir; Adnan Yücel’de unutulmaz fakat geçmişin içinde donup kalınmaz da. Şiirlerinde acı vardır ama acı, şiirin hareketini durdurmaz, dinamiktir. Ölümler, işkenceler, yengiler-yenilgiler ve ayrılıklar hayata kapanan bir son koymaz. Bilirsiniz, Türk şiirinde romantizmi derinleştirmek adına ağlak bir sese yaslanmak belirgin bir yöntemdir, çünkü duygusallık çekicidir. Adnan Yücel’de bu bulunmaz. Acı kadar kayıp da vardır şiirlerinde; fakat her kaybı geleceğe doğru açılan yeni bir sorumluluğa dönüştürür. Bunu okurun önüne bir hatıra albümü gibi koymaz; onun şiirlerinde sürmekte olan bir yürüyüş vardır. Adnan Yücel geride kalanlara bakarken başını geçmişe çevirmiş bir insan gibi de konuşmaz; onları kendi yanında, yürüyüşün içinde hisseder. Bu yüzden dizelerinde geçmişle bugün arasındaki mesafe ortadan kalkar. Ölenler tarihin gerisinde bırakılmaz, yaşayanların iradesine katılır; böylece şiir hem geçmişi hem bugünü aynı akışın içinde birleştiren kolektif bir hafızaya dönüşür.
Adnan Yücel’in şiirlerindeki ses de tek başına konuşan bir insanın sesi değildir. Daha en başından kolektif bir sese yaslanır hep. Bunun nedeni yalnızca toplumcu şiir geleneği olmasa gerek; hayatının da şiirleri gibi ortak bir mücadelenin içinden şekillenmesidir. Aynı devlet terörünü yaşayan, aynı bedelleri ödeyen, aynı geleceğe inanan yoldaşların deneyimi onun dizelerinde ortak bir sese dönüşür. Bu yüzden şiirlerinde yalnız kendisi konuşmaz; bir kuşağın, bir mücadelenin ve yoldaşlığın sesi konuşur. Şiirleri içine kapanık da değildir; hep birilerine seslenir, birileriyle söyleşir. Bir yoldaşa, bir halka, bir sevgiliye, bazen de henüz kurulmamış o umutlu geleceğe… İşte bu yüzden Adnan Yücel’i okurken tek bir şairin sesinden ziyade ortak bir yürüyüşün sesini duyarız. O ses, örgütlü-kolektif yaşamın yolunu adımlayanların ayak sesidir.
Bu ayak seslerinin hangi yollardan geçtiğini söylemeden şiirinin gerçek kaynağına ulaşabilir miyiz? Zira Adnan Yücel’in şiirindeki kolektif ses, kimliği belirsiz, tarihsiz bir kalabalığın sesi değildir. İçinde yaşadığı, bağlandığı, yoldaşlık ettiği somut bir devrimci dünyanın içinden yükselir. O yüzden “Adnan Yücel partili bir şair gibi yaşadı ve yazdı!” denilmesi boşuna değildir. Partililiği, şiirinin üzerine sonradan iliştirilmiş bir kimlik ya da biyografisinde geçilecek sıradan bir ayrıntı hiç değildir. Dünyayı hangi taraftan gördüğünü, insanı ve yoldaşlığı nasıl kavradığını, geleceğe neden böylesine sarsılmaz bir güvenle baktığını belirleyen yaşam biçimidir! Şiirinin omurgasını oluşturan kolektif ses de bu hayatın içinden doğar; mücadele edenlerin ortak iradesiyle beslenir ve onların tarihsel yürüyüşüne eşlik eden bir bilinç haline gelir.
Bu nedenle onun Türkiye İhtilalci Komünistler Birliği’yle (TİKB) kurduğu bağı sessizce geçiştirmek, şiirlerinin beslendiği en güçlü damarlardan birini silikleştirmek olur. Adnan Yücel yoldaş TİKB’liydi ve TİKB’li yoldaşlarına şiirler yazdı. Onların yaşamlarını, işkence karşısındaki dirençlerini, ölümlerini, özlemlerini ve yarım bıraktıkları kavgayı şiirlerine ve geleceğe taşıdı. Bu, kaba bir örgüt bağlılığının dizelere geçirilmesi olarak görülmemeli. Yazdığı yoldaşları birer simgeye dönüştürme amacı taşıdığını söylemek de doğru olmaz. Onların etten kemikten hayatlarında insanın değiştirici gücünü gördü. Bir insanın kendi korkularını aşmasını, yoldaşı için sorumluluk üstlenmesini, yenilgi karşısında yeniden ayağa kalkmasını yazdı. Şiirlerine konu olan devrimciler bizim için uzaktan hayranlık duyulan kusursuz kahramanlar değillerdi şüphesiz; hayatın içindeki bütün çelişkileriyle değişen ve dünyayı değiştirmeye girişen nadide insanlardı. Bu nedenle Adnan Yücel’in şiirlerinde yoldaşlık, soyut bir idealden ziyade somut bir tarihsel deneyimin, birlikte yürünmüş zorlu yolların da hatırlatılmasıdır.
Özellikle Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek’in “bütün insanlığa” ulaşabilmesinin sırrı da burada aranmalıdır. Şu bir gerçek: Adnan Yücel TİKB’yi aşan bir şair oldu, ama köklerini saklayarak evrenselleşmedi; bu böyle bilinmeli. Tam tersine, köklerini belirli bir tarihe, belirli bir siyasal çizgiye ve gerçek insanların yaşadığı gerçek bir mücadeleye saldığı için bütün insanlığa seslenebildi. TİKB’li yoldaşlar için yazdığı şiirlerde belirli isimlerden, belirli ölümlerden ve belirli direnişlerden yola çıktı, feyz aldı; fakat onların taşıdığı iradeyi herkesin anlayabileceği bir insanlık diliyle kurdu. Şiirleri kendi kaynağından uzaklaştığı için değil, kaynağına sıkıca sarıldığı için genişledi, evrenselleşti.
Bugün ise çoğunlukla ağacın gölgesinde oturuyor, köklerini merak etmiyoruz. Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek -ve elbette Ateşin ve Güneşin Çocukları– dilden dile söyleniyor; ama şiirin gücünü besleyen örgütlü hayat, yoldaşlık ilişkileri ve partili duruş çoğu kez şiirin dışında bırakılıyor. Böyle olunca Adnan Yücel’in siyasal kimliği yumuşatılıyor, hatta bunu açıktan bilenler tarafından bile görmezden geliniyor; ondaki tutkulu gelecek iddiası güzel bir dileğe çevriliyor. Hal böyle olunca şiirin içindeki aşk ve kavga imgeleri her türlü siyasal ve toplumsal anlamından arındırılarak insanların birbirine iyi davranmasını öğütleyen zararsız bir söze indirgeniyor.
Oysa şiirlerinin söylediği bundan çok daha fazlasıdır. Adnan Yücel’in sözünü ettiği aşk, kavgaya içseldir; dünyanın bugünkü ilişkileri değişmeden yaşanabilecek bir duygu değildir. İnsanların birbirlerini sevmesinden önce, birbirlerini ezmek zorunda bırakılmadıkları bir hayatın kurulmasını gerektirir. Sömürünün, açlığın, savaşın, işkencenin, ırkçılığın ve cinsiyet eşitsizliğinin ortasında aşkın yüzüne kavuşmuş bir yeryüzünden söz edilebilir mi? Şiirdeki aşk, bütün bunların üzerini örten bir romantizm asla değildir; bunları ortadan kaldıracak mücadele hattının adıdır.
Bu nedenle “Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek” sözü yalnızca güzel bir gelecek tasviri değildir. Şairin örgütlü bir konumdan seslenerek okurunun önüne koyduğu tarihsel bir hedeftir. Şiir bize bugünkü dünyayla barışmayı, karanlığın içinde küçük mutluluklar bulup avunmayı önermez. Yaşadığımız hayatın değiştirilebilir olduğunu, yeryüzünün bugünkü yüzünün kader olmadığını, savaşın, sömürünün ve eşitsizliğin biçimlendirdiği bu “yüzün” parçalanabileceğini ve insan eliyle yeniden değiştirilebileceğini haykırır.
Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek’in güncelliği de burada başlıyor. Yazıldığı dönemin karanlığı geride kalmış da değildir; yalnızca biçim değiştirmiştir. Hapishaneler hâlâ doludur, işkence hala devlet politikasıdır, işçiler hala yaşamlarını tüketen koşullarda çalışmaktadır. Kürt halkı hala özgürlüğü için direnmekte, geleceği “pazarlığa” mahkûm edilmekte, kadınlar hayatları ve eşitlikleri için mücadele etmekte, çocuklar savaşlarda öldürülmektedir. Bu tablo uzayıp gider… Bir yanda insanlığın biriktirdiği muazzam zenginlik, diğer yanda barınamayan, beslenemeyen, göç yollarında kaybolan milyonlar var. Yeryüzü hala aşkın yüzüne kavuşmadı. Öyleyse şairin sözü de geçmişte kalmadı.
Adnan Yücel bugün yaşasaydı bu dizelerin devamını nasıl getirirdi? Onun adına yeni dizeler yazamayız elbette. Fakat şiirinin yönüne bakarak nerede duracağını görebiliriz. Bugünün savaşlarına, zindanlarına, sömürülen işçilerine, özgürlük için ayağa kalkan halklara, katledilen kadınlarına, geleceği elinden alınan gençlerine sırtını dönmezdi. Dünyanın acılarını seyredip onları yalnızca güçlü imgeler haline getirmekle de yetinmezdi. Partili bir şair gibi yaşadığı için sözüne hayatın içinden bir yer seçerdi. Direnenlerin, örgütlenenlerin, düştüğü yerden yeniden kalkanların yanında durur, şiirini onların yürüyüşüne katardı.
Fakat bugün yapılması gereken, Adnan Yücel’in yazabileceği yeni dizeleri tahmin etmekten daha fazlasıdır bizler için. Asıl soru, onun yazdığı dizelerin bizim hayatımızda nasıl devam edeceğidir. Şair kendi sözünü söyledi. Şimdi o sözün gereğini yerine getirme sırası şiirin anlamını gerçekten bilenlerin omzundadır; asıl yük artık onlardadır. Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek çok okundu; artık aşılmayı bekleyen bir şiirdir.
Bir şiiri aşmak, şüphesiz onu unutmak ya da değerini azaltmak anlamına da gelmiyor. Onun önümüze koyduğu hedefe ulaşmaktır. Adnan Yücel’in şiirini aşmak, ondan daha güzel bir dize yazmakla da gerçekleşmeyecek. Yeryüzünün gerçekten aşkla buluştuğu bir hayat kurulduğunda gerçekleşecek. Sömürünün ortadan kalktığı, insanın insan üzerinde tahakküm kurmadığı, halkların özgür ve eşit yaşadığı, yoldaşlığın zor zamanlara ayrılmış bir dayanışma biçimi olmaktan çıkarak hayatın doğal ilişkisine dönüştüğü bir dünya… Şiirin işaret ettiği yer burasıdır.
Adnan Yücel’i yalnızca anmak; ölüm yıldönümlerinde birkaç şiirini okumak, dizelerini sosyal medya sayfalarında paylaşmak değildir tabii ki. Bunların hepsi hafızanın yaşaması için değerlidir fakat yeterli değildir. Adnan Yücel’in şiiri okuruna yalnızca hatırlama görevi yüklemiyor. Hareket etme sorumluluğu da yüklüyor. Şairi gerçekten anmak, şiirinin önümüze koyduğu dünyayla bugün kurduğumuz ilişkide ölçülüyor.
Bazen şu yanılgıya düştüğümüzü düşünüyorum: Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek şiirinin en büyük yazgısını, onu sonsuza kadar anmak sanıyoruz. Oysa böyle olmamalı. Adnan Yücel bu dizeyi insanlığın hiç ulaşamayacağı güzel bir hayal olsun diye yazmadı; yoldaşın böyle bir inancı olduğunu da düşünmüyorum. Hiçbir TİKB’li de böyle düşünmez. Bir gün hayat tarafından doğrulanacağına inandığı için yazdı. “Şiirimin doruk noktası” derdi Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek için. O doruk noktasının, insanlığın tarihsel amacı olan komünizme işaret ettiğinden kim şüphe edebilir? O yüzden o şiir, meydanlarda sonsuza kadar okunmak için değil; bir gün meydanlardan taşıp evlere, sokaklara, fabrikalara, okullara, insanın insanla kurduğu bütün ilişkilere yerleşmek ve oradan tarihsel amacına ulaşmak için söylendi.
O gün geldiğinde şiir değerini kaybetmeyecek elbette; tam tersine, ilk kez bütünüyle tamamlanacak. Yeryüzü gerçekten aşkın yüzü olduğunda, Adnan Yücel’in dizesi artık yalnızca direnci anlatmayacak; insanların kendi elleriyle kurduğu hayatın adı olacaktır.
Bugün Adnan Yücel’i anmak, onun sözünü geçmişten bugüne ulaştırmak demektir. O sözü bugünün kavgasına katmak, şiirlerde kalan aşkı yeryüzünün gerçeğine dönüştürmektir. Şairin önümüze koyduğu hedef hâlâ yerli yerinde duruyor. Şimdi bize düşen, o hedefi güzel dizelerin içinde korumak değil; şiirin artık bir özlem olarak söylenmesine gerek kalmayacak bir dünyayı kurmaktır.
