Rus Avangardizmi ve Proleter Kültür Hareketi Üzerine Bir Sohbet

Turgay Ulu

Volkan Yaraşır’ı dünya işçi hareketleri üzerine kitaplarından biliyorduk ve yaklaşık 15 yıl önce Köln şehrinde bir dernekte gerçekleştirdiği seminerde izleme şansımız olmuştu.

Karanfil Cafe’de söz konusu kitabıyla ilgili olarak sunumunda, öncelikle neden böyle bir çalışma yaptığından söz etti. Yazar, kitabının konusu olan Proleter Kültür Hareketi ve Rus Avangardizminin yeterince bilinmediğini ya da tartışılmadığını düşünüyor.

88 sayfadan oluşan kitap, Sancı Yayınları tarafından yayımlanmış. Kitabını bize de hediye etti sağ olsun. Kitabı ancak panelden sonra okuma şansımız oldu. 1918 ile 1921 arasında Rusya’daki atmosferi ve sanat alanında yapılan coşkulu tartışma ve faaliyetleri aynı coşkulu dille bize aktardığı için ellerine sağlık. Kitap ince ama teorik ve akıcı bir dille kaleme alınmış. Söz konusu tarihsel kesitteki atmosfer resmedilmiş.

Bolşevik Ekim Devrimi’nin Rusya’da gerçekleşmesini koşullayan etmenler var. Yazar bu etkenleri birkaç başlıkta özetliyor. Bir defa çok etkin bir isyan geleneği var. Çarlık rejimine karşı çok sayıda gözü kara isyan kalkışması var. Diğer yandan bir entelektüel damar var. Tolstoy, Dostoyevski gibi dev edebiyatçıları var. Tüm bunların yanında bir Bolşevik Partisi var. Bolşevik Parti’nin niteliğini belirleyen ön hareketler var. Narodnikler var. Lenin, felsefi olarak Narodnikleri mahkum etse de onların disiplinli örgüt ve gözüpekliğini her zaman örnek olarak göstermiştir.

Narodnikler, “Tarih yavaş ilerliyor onu arkasından ittirmek lazım” diye düşünen bir iradeciliğe sahipler. Kapitalist zincirin Rusya’dan kırılmasının eşitsiz gelişim yasanının bir gereği olmasının yanında hareketteki iradeciliğin de önemli bir rolü var.

Ekim Devrimi’ne giden zamanlarda sanatta da tartışma ve arayışlar var. Avangard (öncü-ileri) olarak adlandırılan sanat akımı Ekim Devrimi’ni kendi devrimi olarak gördü. Ekim Devrimi onların hayallerini gerçek kılmıştı. Kazimir Maleviç, Vladimir Tatlin gibi Rus avangard sanatçıların herbiri bu devrime enerjilerini kattılar. Bolşevikler de avangard sanatçıların önünü açtı. Avangard sanatçılar tüm geleneksel yargılara karşı çıkıyorlardı. Onlar müzeleri “çöplük” olarak görüyorlardı. Müzelerin yok edilmesi gerektiğini savunuyorlardı. Ancak Bolşevikler insanlık tarihinin biriktirdiği kültürel zenginliğin korunması gerektiğini savunuyorlardı. Ekim Devrimi, Avangard sanatçıları karşı oldukları müzelerin başına getirdi.

Çoşkuyla devrimi sahiplenen sanatçılar, sanatı hayattan koparan, elitleştiren burjuva sanatına karşı seferber oldular. At arabalarıyla, araçlarla sanat faaliyetini halkla buluşturdular. Proleter Kültür Hareketinin 200 bin üyesi ve 500 bin kişilik bir kitlesi vardı.

1920’de Kışlık Saray baskınının canlandırılmasında Petrograd şehri bir tiyatro sahnesi olarak kullanıldı. İşçiler, askerler, sıradan halk bu tiyatronun bir parçası oldu. Sokaklar, siren sesleri, fabrika bacaları birer oyun malzemesi olarak kullanıldı. Herkes oyuncu herkes seyirci oldu.

Volkan Yaraşır, Rusya’da 1918-1921 tarihsel kesitini bir gökkuşağı dönemi olarak tarif ediyor. 1921’den sonra ise Avangard sanatın tasfiye edilmeye başlandığını söylüyor. 1921 tarihini sosyalizmin çöküşünün başlangıcı olarak görüyor. Panelin soru cevap bölümünde de bu konu tartışıldı.

Volkan Yaraşır’a göre 1921’den sonra sanattaki özerklik ortadan kaldırılmaya başlandı. Kültürel gelişme iktisadi çalışmalara kurban edildi. İşçi Konseyleri parti egemenliğine, otonom sanat-kültür faaliyeti de partili sanat olan sosyalist gerçekçiliğe dönüştü. Yazarın bu görüşüne izleyicilerden itirazlar geldi.

Volkan Yaraşır, “dünya devrimi ve kültürel faaliyet yerine iktisadi kalkınma ve devlet mutlaklaştırıldı” diye düşünüyor.

Almanya’da beklenen devrim gerçekleşmeyince Bolşevikler sanayide atılım yapmaya ve devrimi orada korumaya karar verdiler. Emperyalist kuşatma ve faşist saldırı karşısında kendine yetecek bir sanayi ve makinalaşma olmasaydı Sovyetler Birliği kendisini Nazi saldırısına karşı neyle savunacaktı, dünyayı Nazi istilasından nasıl kurtaracaktı? Bu konu üzerine Selim Açan’ın Sel Yayınlarından çıkan “Bilince Dönüşen Zorunluluk” adlı kitabının incelenmesi tavsiye olunur. Bu kitapta Sovyetlerdeki görüş ve tutum farklılıkları, hareket içindeki ayrılıklar, tasfiyeler, suçlar, hatalar ve olması gerekenle zorunluluk arasındaki diyalektik bağlar ele alınıyor.

Sanat ve fikir özgürlüğünü kısıtlamayı kimse savunmak istemez elbette. Ancak “sınıfsız sanat” fikrini de sınıf çelişkileri devam ettiği sürece savunamayız.

Sosyalizm denemeleri sanat ve kültür alanında dünya çapında çığır açtı. Sosyalist gerçekçilik iyi şeyler üretemedi diye iddia edilemez. Nazım Hikmet, Bertolt Brecht, Neruda, Picasso, Kavafis, Gorki, Şolohov, Yılmaz Güney ve saymakla bitmeyecek sosyalist gerçekçi akım içinde yer alan sanatçı iyi eserler üretmedi diyemeyiz.

Volkan Yaraşır’ın da kabul ettiği gibi maddi güç ancak maddi güçle yenilebilir. Sosyalist kültür sanatın yeryüzünde şaha kalkışı da işte devrim gibi maddi kuvvet sayesinde oldu.

Sosyalizm denemelerinin yaptığı hata ve suçları elbette ki eleştirip onlardan ders çıkarmak bir zorunluluktur. Ne var ki sosyalizmi “totaliter”, sosyalist sanat ve kültür faaliyetini de “donmuş, tekdüze, dogmatik” diye topyekun mahkum etmek olmaz!

Rus Avangardizminin sanat arşivi Sakıp Sabancı Müzesi’nde sergilenmişti. Dönemin Yunan konsolosluk şoförü bu arşivi toplamış. O insanlarla görüşmeler gerçekleştirmiş. Demek ki Avangard eserler, üretimler kaybolmamış, yok edilmemiş.

Soru cevap bölümünde, emperyalist kültür operasyonları ve Frankfurt Ekolü gibi sosyalist etkiyi “totaliterlik” propagandası için finanse eden CIA faaliyetleri ile ilgili ne düşündüğünü sorduk Volkan Yaraşır’a. Bunların spekülasyon olduğunu ifade etti. ‘Adorno’yu CIA finanse etti diyenler onu okumamış olanlardır’ dedi. Konu üzerine sonra konuşuruz dedi ama zamanımız olmadı.

Dünya çapında sosyalist kültür sanatın yaygınlaşmasından korkan kapitalist emperyalist kamp bunu tehlikeli gördü. Bu işe büyük bir bütçe ayrıldı. Ford ve Rockefeller gibi vakıflar aracılığıyla dergiler, yazarlar finanse edildiler. Bunların belgeleri Frankfurt Okulu’nun öğrencilerinden filozof Gabriel Rockhill tarafından üç kitap halinde yayınlandı. Gabriel Rokckhill bu ekol içinde yetişti ve Adorno’yu okumadığı iddia edilemez. Losurdo, Michael Parenti gibi daha başka filozoflar da konu üzerine ciddi eserler yazdılar.

Sosyalist kültür sanatı “totaliter” diyerek toptan mahkum edenler tam da sanatı ve kültürü elitleştirip emekçilerden kopartanlardı. Kültür ve sanatı işçi sınıfına ve halka yeniden indirmek için Lunaçarski, Tatlin ya da Adnan Yücel, Ahmet Telli, Grup Yorum, Kutup Yıldızı gibi coşkuyla işe sarılmak gerekir. Aktüel olarak dünyadaki isyan dalgalarında neden sosyalist mücadele tarihinin marşları, sloganları, şarkıları sembolleri dalgalanıyor acaba?!.